Repozytorium serii Bolesława Prusa

Bolesław Prus bezsprzecznie należy do najwybitniejszych przedstawicieli kultury polskiej jako pisarz, myśliciel, dziennikarz, działacz społeczny. Od ponad 150 lat jego twórcza osobowość stale inspiruje badania naukowe w Polsce i za granicą, projekty artystyczne oraz inicjatywy społeczne.

Prus rozpoczął działalność literacką od humoresek, zebranych później w tomie To i owo. Nowele i opowiadania pisał przez całe życie. Powstało ich około 120. Bohaterami byli ludzie prości, dzieci, mieszkańcy miasta i prowincji. Autora fascynowała problematyka psychologiczna, choć nie stronił od wprowadzania groteskowo-fantastycznych elementów fabularnych. W późniejszych małych narracjach poruszał tematy refleksyjno-filozoficzne, wprowadzał poetykę legendy, paraboli, snu. Do powieści „z wielkich pytań epoki” zalicza się: Placówkę – historię chłopa walczącego o utrzymanie ojcowizny, Lalkę – obraz polskich idealistów na tle społecznego rozkładu, Emancypantki – polemikę z materializmem, dekadentyzmem i płytko pojmowaną emancypacją kobiet, Faraona – analizę mechanizmów rządzących wielkimi społecznymi organizmami, refleksję nad modelem państwa i władzy. Wszystkie one były publikowane w odcinkach w gazetach. Powieść Dzieci poświęcona została wydarzeniom rewolucji roku 1905. Prus oceniał ją negatywnie i przestrzegał przed eskalowaniem konfliktów społecznych. Śmierć przerwała prace nad powieścią Przemiany.

Tom zawiera ostatnią, niedokończoną i niemal zapomnianą powieść Bolesława Prusa oraz m.in. notatki twórcze do niej. Te ostatnie są labiryntem i kłębowiskiem pomysłów pisarza. Umożliwiają unikalną analizę metod pisarskich autora, począwszy od krystalizowania się problematyki, pomysłów fabularnych i charakterystyki postaci do mozolnego opracowania literackiego kształtu tekstu.

Wstęp do pobrania 

Czternasty tom z serii Kroniki zawiera teksty powstałe w wyniku współpracy Bolesława Prusa z „Kurierem Warszawskim” i „Krajem” w 1885 roku. Ze wstępu Tadeusza Budrewicza: „Przez niemal cztery dekady polscy, a szczególnie warszawscy czytelnicy prasy codziennej i tygodniowej konfrontowali swoje widzenie świata oraz najbliższego otoczenia z tym, które reprezentował Prus. Tych kilka dekad w rozwoju cywilizacji zaznaczyło się rewolucyjnymi zmianami: od świeczki łojowej przez oświetlenie gazowe po elektryczność; od powozu konnego po auta spalinowe i samoloty; od fotografii statycznej, gabinetowej po taśmę filmową; od wody czerpanej wiadrami ze studni po kanalizację; od warsztatu rzemieślniczego po fabryczne molochy, w których maszyny wciąż się zmieniały; od miednicy po nowoczesne udogodnienia w zakresie higieny… Tempo tych zmian było wystarczająco duże, aby ich twórcy i użytkownicy trwali w poczuciu psychicznej płynności wszystkiego, co ważne w życiu. Kroniki Prusa mają dziś walor unikatowego dokumentu, który zarejestrował stan ducha polskiego inteligenta wobec zmian świata w końcu XIX w. i który jest jego portretem wewnętrznym. Są też dokumentem stanu kultury materialnej organizmu miejskiego, dokumentem spraw, problemów i postaw Polaków, głównie mieszkańców Warszawy (…)”.

Wstęp do pobrania

Drugi tom z serii zawiera zapisywane w latach 1886–1889 Notatki o kompozycji (oprac. Magdalena Kreft, Anna Martuszewska).  Notatki o kompozycji to 65 arkuszy nieliniowanego papieru, opatrzonych datą miesięczną i roczną, zapełnionych wykresami, tabelami i szczegółowymi analizami dotyczącymi istoty zjawisk występujących w świecie, ich wzajemnych relacji i wpływu na człowieka. O zapiskach tych Prus wspomina w dyskusji z Aleksandrem Świętochowskim, który zarzuca mu nieprzemyślaną kompozycję jego powieści i braki warsztatowe w kreowaniu świata przedstawionego, pisząc: „już w sierpniu r. 1886 porobiłem pierwsze notatki. Dziś samych twierdzeń, wniosków i zagadnień z tej dziedziny mam przeszło 80 arkuszy, niektóre części metody wypróbowałem praktycznie i, jeżeli mi Bóg pozwoli, mam nadzieję wydać naukowo opracowaną: teorię twórczości literackiej”.

Wstęp do pobrania
 

Pierwszy tom z serii: Korespondencja zawierająca Listy Bolesława Prusa w opracowaniu Jacka Nowaka jest scaleniem wszystkich dostępnych listów pisarza. Blok korespondencji Aleksandra Głowackiego składa się z 430 listów pisanych do rozmaitych adresatów. Otwiera go list z 1857 r. skierowany w formie życzeń do Domiceli Olszewskiej przez 10-letniego Olesia. W tomie znajdziemy bardzo emocjonalne listy do Oktawii – najpierw narzeczonej, a potem żony Prusa, listy do Oktawii Rodkiewiczowej – późniejszej Żeromskiej, Aliny Sacewiczowej czy Antoniego Osuchowskiego. Pozostałymi adresatami są przyjaciele i znajomi pisarza, pisarze, społecznicy, dziennikarze i wydawcy. Największa partia pojedynczych lub kilku listów to dowód sporadycznych kontaktów pisarza z poszczególnymi osobami lub z instytucjami. Przedstawione w zbiorze zapisy mają różny charakter – od osobistych świadectw, przez reporterskie relacje z podróży, po urzędowe „listy gratulacyjne” czy prośby w sprawach zawodowych. Ciekawostką są tzw. listy fikcyjne, które wiążą się z fascynacją pisania na maszynie. Pierwsze maszynopisy, mimo iż nigdy nie zostały wysłane do adresatów, są przykładem nieznanej szerzej zabawy epistolograficznej, świadectwem sztuki piśmienniczej Głowackiego, a także przynoszą ciekawostki z życia pisarza.

Wstęp do pobrania

„Emancypantki” to jako kolejna – po „Placówce” i „Lalce”– powieść społeczno-obyczajowa z „wielkich pytań epoki”. Po jej publikacji autor został okrzyknięty polskim Balzakiem. Świadkiem zbliżającego się upadku pensji Karoliny Latter Prus uczynił osiemnastoletnią Madzię Brzeską, byłą pensjonarkę, pełniącą funkcję damy klasowej – młodą, nadwrażliwą dziewczynę, uznawaną za istotę rozbrajająco naiwną, która pod wpływem kłopotów swojej przełożonej zaczęła zastanawiać się nad życiem i jego prawami, doznając „świtania myśli”.

Wstęp do pobrania

„Emancypantki” to jako kolejna – po „Placówce” i „Lalce”– powieść społeczno-obyczajowa z „wielkich pytań epoki”. Po jej publikacji autor został okrzyknięty polskim Balzakiem. Madzia Brzeska, już z bagażem iksinowskich przeżyć, opisanych w drugim tomie, wraca do Warszawy, gdzie zdobywa kolejne doświadczenia: początkowo u państwa Korkowiczów, przedstawionych przez Prusa z niemałą dozą satyry i karykatury, później w domu swych przyjaciół – rodzeństwa Solskich, w którym duchowy rozwój bohaterki ulega przyspieszeniu. Tom zamyka opis seansu spirytystycznego, okazującego się – z powodu oszustwa „medium” oraz „wykładu filozoficznego” Kazimierza Norskiego – momentem zwrotnym w życiu Madzi.

Wstęp do pobrania

Przekładana na wiele języków, w tym: rosyjski, angielski, francuski, włoski, niemiecki, bułgarski, chiński, czeski, węgierski i estoński, „Placówka” stała się dokumentem epoki – świadectwem zmagań Polaków, obrońców narodowej tożsamości i bytu. Prezentowany przez Prusa obraz walki chłopa z kolonizacją i egotyzm warstw ziemiańskich to w zasadzie pytania o los Polaka w warunkach niewoli narodowej. W poukładany, podporządkowany codziennym obowiązkom, oswojony świat Józefa Ślimaka wkraczają „obcy” – przedsiębiorczy niemieccy osadnicy. Nowy właściciel majątku, Hamer, za wszelką cenę próbuje odkupić górkę zamieszkiwaną przez Ślimaka, który twardo obstaje za swoim kawałkiem ziemi. Na gospodarza, niczym na biblijnego Hioba, spadają kolejne, coraz dotkliwsze nieszczęścia… Wątek kryminalny, miłosny, historia ludzkiego szaleństwa – każdy z tych tematów mógłby stanowić osobną opowieść i na równi rozbudzić czytelnicze emocje.

Wstęp do pobrania

Dzieci – ostatnia ukończona powieść Bolesław Prusa – to historia walczących o wolność młodych ludzi a zarazem przenikliwa powieść psychologiczna. Główny bohater, Kazio Świrski jest inteligentny, szlachetny i odważny. Cieszy się miłością zamożnego stryja i wielkim uznaniem kolegów, widzących w nim swego przywódcę. Wychowany w duchu patriotyzmu zakłada związek Rycerzy Wolności mających walczyć o niepodległość ojczyzny. Okazuje się jednak, że przejście od słów do czynów wymaga od młodego rewolucjonisty znacznie większej niż przypuszczał wytrzymałości psychicznej. Zwłaszcza, gdy sytuację komplikuje pierwsza miłość…

Wstęp do pobrania

Pierwszy tom serii obejmuje utwory Prusa z lat 1864–1874 drukowane w prasie: wiersz Do Pegaza z „Kuriera Niedzielnego”, Żywot i Pamiętniki śp. Jana w Oleju z „Kuriera Świątecznego”, zachowane jedynie w rękopisach – On i ona, czyli okropne spotkanie dwóch tkliwych serc na jednym folwarku oraz wydane w zbiorze To i owo w 1873 roku (przedruki z pisma satyrycznego „Mucha” oraz tygodnika „Opiekun Domowy”, w tym ostatnim autor po raz pierwszy podpisywał się pseudonimem „Bolesław Prus”). Całość poprzedza wstęp do edycji Pism wszystkich pióra dr hab. Beaty K. Obsulewicz, prof. KUL, redaktor naukowej i przewodniczącej Komitetu Redakcyjnego Edycji Pism Wszystkich. Wstęp do serii Humoreski, nowele, opowiadania napisał prof. dr hab. Tadeusz Żabski. Tom zawiera ponadto bibliografię najważniejszych opracowań nowelistycznej twórczości Prusa; aparat krytyczny tworzą noty edytorskie oraz odmiany tekstu, korzystanie z książki ułatwia indeks nazwisk.

Wstęp do pobrania

Listy do pisarza nie były dotychczas obiektem specjalnego zainteresowania badaczy i historyków literatury, uważano bowiem, że nie wnoszą istotnych informacji do biografii Prusa. Wprawdzie znano treść większości z nich, bo wykorzystywano ją w rozmaitych opracowaniach, ale dotąd nie opublikowano ich w całości w jednym zbiorze. Zgromadzone w archiwach i bibliotekach czekały więc na swoją kolej. Drugi tom z serii: Korespondencja zawierający Listy Bolesława Prusa w opracowaniu Jacka Nowaka jest uzupełnieniem zbioru listów Prusa słanych do rozmaitych adresatów zawartych w pierwszym tomie. Publikacja zawiera 195 jednostek epistolarnych: listy, dyplomy, bilety wizytowe, depesze. Jest to pierwsze w historii prusologii pełne udostępnienie zachowanej korespondencji do Aleksandra Głowackiego.

Wstęp do pobrania

Pierwszy, drugi i trzeci tom z serii Kroniki zawierają teksty powstałe w wyniku współpracy Bolesława Prusa z „Kolcami” w roku 1874 (t. I), „Gazetą Polską” i „Niwą” w roku 1874 (t. II) i „Niwą” w latach 1875-1876 (t. III). Ze wstępu Tadeusza Budrewicza: „Przez niemal cztery dekady polscy, a szczególnie warszawscy czytelnicy prasy codziennej i tygodniowej konfrontowali swoje widzenie świata oraz najbliższego otoczenia z tym, które reprezentował Prus. Tych kilka dekad w rozwoju cywilizacji zaznaczyło się rewolucyjnymi zmianami: od świeczki łojowej przez oświetlenie gazowe po elektryczność; od powozu konnego po auta spalinowe i samoloty; od fotografii statycznej, gabinetowej po taśmę filmową; od wody czerpanej wiadrami ze studni po kanalizację; od warsztatu rzemieślniczego po fabryczne molochy, w których maszyny wciąż się zmieniały; od miednicy po nowoczesne udogodnienia w zakresie higieny… Tempo tych zmian było wystarczająco duże, aby ich twórcy i użytkownicy trwali w poczuciu psychicznej płynności wszystkiego, co ważne w życiu. Kroniki Prusa mają dziś walor unikatowego dokumentu, który zarejestrował stan ducha polskiego inteligenta wobec zmian świata w końcu XIX w. i który jest jego portretem wewnętrznym. Są też dokumentem stanu kultury materialnej organizmu miejskiego, dokumentem spraw, problemów i postaw Polaków, głównie mieszkańców Warszawy (…)”.

Wstęp do pobrania

Czwarty i piąty tom z serii Kroniki zawierają teksty powstałe w wyniku współpracy Bolesława Prusa z „Kurierem Warszawskim” i „Ateneum” w latach 1875 (t. IV) i 1876 (t. V). Ze wstępu Tadeusza Budrewicza: „Przez niemal cztery dekady polscy, a szczególnie warszawscy czytelnicy prasy codziennej i tygodniowej konfrontowali swoje widzenie świata oraz najbliższego otoczenia z tym, które reprezentował Prus. Tych kilka dekad w rozwoju cywilizacji zaznaczyło się rewolucyjnymi zmianami: od świeczki łojowej przez oświetlenie gazowe po elektryczność; od powozu konnego po auta spalinowe i samoloty; od fotografii statycznej, gabinetowej po taśmę filmową; od wody czerpanej wiadrami ze studni po kanalizację; od warsztatu rzemieślniczego po fabryczne molochy, w których maszyny wciąż się zmieniały; od miednicy po nowoczesne udogodnienia w zakresie higieny… Tempo tych zmian było wystarczająco duże, aby ich twórcy i użytkownicy trwali w poczuciu psychicznej płynności wszystkiego, co ważne w życiu. Kroniki Prusa mają dziś walor unikatowego dokumentu, który zarejestrował stan ducha polskiego inteligenta wobec zmian świata w końcu XIX w. i który jest jego portretem wewnętrznym. Są też dokumentem stanu kultury materialnej organizmu miejskiego, dokumentem spraw, problemów i postaw Polaków, głównie mieszkańców Warszawy (…)”.

Wstęp do pobrania
 

Drugi tom z serii zawiera zapisywane w latach 1896–1898 notatki dotyczące problematyki twórczości literackiej. Zapiski tworzyły trzy zeszyty, z których dwa pierwsze opatrzone były tytułem Kompozycja. Zapiski umieszczane w zeszytach poświęconych kompozycji pod wieloma względami są podobne do tych, które czytelnicy odnajdą w Notatkach o kompozycji (1886-1889). Również one nigdy dotąd nie zostały opublikowane w całości. Tematyka zeszytów dotyczy szeroko pojętych zagadnień literatury i sztuki.

Po to uczyć się, cierpieć, walczyć, kochać, popełniać zbrodnie, ażeby – przerobiwszy kilkadziesiąt tysięcy funtów materii na zgniliznę – w końcu zgnić samemu, byłby to dziwnie nędzny rezultat życia. Bolesław Prus, Notatki twórcze t. III: Kompozycja. Zeszyty I-III. 1896-1898, Zeszyt I (1896), s. 286.

Wstęp do pobrania

Bywalcy wielkomiejskich teatrów, uczestnicy kolorowych maskarad, interesy warszawskich kupców, historie kawalerów i panien na wydaniu… Obrazki z XIX-wiecznego świata okraszone ironicznym humorem typowym dla Prusa. o Kolejne dwa tomy serii: Humoreski, nowele, opowiadania obejmują utwory Bolesława Prusa z lat 1874-1874 drukowane w prasie.

Wstęp do pobrania

Ósmy i dziewiąty tom z serii Kroniki zawierają teksty powstałe w wyniku współpracy Bolesława Prusa z „Kurierem Warszawskim” i „Gazetą Rolniczą” w latach 1879 (t. VIII) i 1880 (t. IX). Ze wstępu Tadeusza Budrewicza: „Przez niemal cztery dekady polscy, a szczególnie warszawscy czytelnicy prasy codziennej i tygodniowej konfrontowali swoje widzenie świata oraz najbliższego otoczenia z tym, które reprezentował Prus. Tych kilka dekad w rozwoju cywilizacji zaznaczyło się rewolucyjnymi zmianami: od świeczki łojowej przez oświetlenie gazowe po elektryczność; od powozu konnego po auta spalinowe i samoloty; od fotografii statycznej, gabinetowej po taśmę filmową; od wody czerpanej wiadrami ze studni po kanalizację; od warsztatu rzemieślniczego po fabryczne molochy, w których maszyny wciąż się zmieniały; od miednicy po nowoczesne udogodnienia w zakresie higieny… Tempo tych zmian było wystarczająco duże, aby ich twórcy i użytkownicy trwali w poczuciu psychicznej płynności wszystkiego, co ważne w życiu. Kroniki Prusa mają dziś walor unikatowego dokumentu, który zarejestrował stan ducha polskiego inteligenta wobec zmian świata w końcu XIX w. i który jest jego portretem wewnętrznym. Są też dokumentem stanu kultury materialnej organizmu miejskiego, dokumentem spraw, problemów i postaw Polaków, głównie mieszkańców Warszawy (…)”.

Wstęp do pobrania

Książka wyróżniona Wawrzynem Pawła Konrada w konkursie Książka Roku 2014 w kategorii Lublin – wydawnictwo monograficzne. Drugi tom edycji, Notatki „lubelskie”, obejmuje trzy dokumenty: brulion-pamiętnik z lat 1868–1874 przechowywany w Wojewódzkiej Bibliotece Publicznej im. Hieronima Łopacińskiego w Lublinie (rkps sygn. 1811), ponadto 34-stronicowy zeszyt zawierający notatki o identycznym charakterze jak te, które spotykamy w zeszytach czy Notesach-„książeczkach” o kompozycji, a dodatkowo kilka luźnych kart.

Wstęp do pobrania

Dziesiąty i jedenasty tom z serii Kroniki zawierają teksty powstałe w wyniku współpracy Bolesława Prusa z „Kurierem Warszawskim” i „Nowinami” w latach 1881 (t. X) i 1882-1883 (t. XI). Ze wstępu Tadeusza Budrewicza: „Przez niemal cztery dekady polscy, a szczególnie warszawscy czytelnicy prasy codziennej i tygodniowej konfrontowali swoje widzenie świata oraz najbliższego otoczenia z tym, które reprezentował Prus. Tych kilka dekad w rozwoju cywilizacji zaznaczyło się rewolucyjnymi zmianami: od świeczki łojowej przez oświetlenie gazowe po elektryczność; od powozu konnego po auta spalinowe i samoloty; od fotografii statycznej, gabinetowej po taśmę filmową; od wody czerpanej wiadrami ze studni po kanalizację; od warsztatu rzemieślniczego po fabryczne molochy, w których maszyny wciąż się zmieniały; od miednicy po nowoczesne udogodnienia w zakresie higieny… Tempo tych zmian było wystarczająco duże, aby ich twórcy i użytkownicy trwali w poczuciu psychicznej płynności wszystkiego, co ważne w życiu. Kroniki Prusa mają dziś walor unikatowego dokumentu, który zarejestrował stan ducha polskiego inteligenta wobec zmian świata w końcu XIX w. i który jest jego portretem wewnętrznym. Są też dokumentem stanu kultury materialnej organizmu miejskiego, dokumentem spraw, problemów i postaw Polaków, głównie mieszkańców Warszawy (…)”.

Wstęp do pobrania

„W początkach roku 1878, kiedy świat polityczny zajmował się pokojem sanstefańskim, wyborem nowego papieża albo szansami europejskiej wojny, warszawscy kupcy tudzież inteligencja pewnej okolicy Krakowskiego Przedmieścia nie mniej gorąco interesowała się przyszłością galanteryjnego sklepu pod firmą J. Mincel i S. Wokulski”. Po ośmiu miesiącach Stanisław Wokulski wraca do Warszawy. Dysponując dziesięciokrotnie powiększonym majątkiem, jako właściciel świetnie prosperującego sklepu, rozpoczyna starania o nawiązanie bliższych relacji z warszawską arystokracją – w szczególności z rodziną Łęckich, z której pochodzi piękna panna Izabela…

Wstęp do pobrania

Stanisławowi Wokulskiemu udało się wejść w świat warszawskiej arystokracji, a także pozyskać chłodną życzliwość Izabeli Łęckiej. Względy panny okazują się tylko chwilowe. Dobrą passę Wokulskiego przerywa pojawienie się dawnego adoratora Izabeli – Kazimierza Starskiego. Wokulski opuszcza Warszawę i jedzie do Paryża. Do powrotu do kraju skłania go dopiero list od prezesowej Zasławskiej, która prosi go o rychły przyjazd i pogodzenie się z Izabelą. Wokulski korzysta z zaproszenia prezesowej do Zasławka, w którym poznaje kolejne osoby ze świata arystokracji, a co najważniejsze ponownie zbliża się do Izabeli, która staje się mu coraz bardziej przychylna…

Wstęp do pobrania

Targany silnymi emocjami Wokulski, po chwilowym zniechęceniu do Izabeli, ostatecznie zostaje jej oficjalnym narzeczonym. Z Krakowa nadchodzi wiadomość od ciotki Hortensji, która wzywa Izabelę do siebie. Izabela wraz z ojcem i Wokulskim wyruszają pociągiem do Krakowa. Towarzyszy im także Kazimierz Starski, który postanawia wyjechać za granicę. W pociągu atmosfera jest napięta. Izabela, przekonana, że Wokulski nie zna angielskiego zaczyna z dawnym kochankiem rozmowę w tym języku…

Wstęp do pobrania

Perypetie nowożeńców podczas miesiąca nektarowego, czy historia o tym jak wielkie idee sięgnęły bruku w miasteczku Wydrwiszki to tylko niektóre z opowieści o XIX-wiecznym świecie zawartych w kolejnych tomach serii: Humoreski, nowele, opowiadania. Humorystyczna wizja rzeczywistości miesza się z trzeźwą oceną świata pełnego obłudy i fałszywych filantropów, o których Prus pisze z właściwą sobie swadą. Czwarty i piąty tom serii (wydane w jednym woluminie) pozwolą na lekturę między innymi Wsi i miasta, Sierocej doli, W walce z życiem, Strasznej nocy, Szkatułki babki czy Norcia i Plunia. spis treści tomu IV i V

Wstęp do pobrania

Szkice powieściowe Pałac i rudera, Dusze w niewoli i Anielka to utwory powstałe w latach 1875–1880, przypadające na wczesną fazę twórczości Bolesława Prusa – znanego już wówczas publicysty i literata, pretendujące do miana jego pierwszych powieści.

Wstęp do pobrania